Mu‘tezile'de Allah-İnsan İlişkisi

Kitap hakkında

Bu çalışma, Mu‘tezile kelamının en önemli temsilcilerinden KâdîAb­dülcebbâr’ın düşünce sistemi üzerinden Allah-insan ilişkisini bütün­cül biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada öncelikle KâdîAbdülcebbâr’ın Allah tasavvuru; ilim, kudret, irade ve hayat sıfatları, ahvâl teorisi, yaratma, gayelilik, hikmet ve ilâhîadalet bağlamında ele alınmıştır. Buna göre Allah, fiillerini herhangi bir zorunluluk altında değil; irade, hikmet, maslahat ve adalet doğrultusunda gerçekleştir­mektedir. Allah’ın çirkin ve adaletsiz fiiller işlemesi, insanları güç yeti­remeyecekleri yükümlülüklerle sorumlu tutması veya onların kötülük­lerini doğrudan yaratması mümkün görülmemektedir. Çalışmanın ikinci bölümünde Mu‘tezile’nin ve özellikle KâdîAbdülceb­bâr’ın insan tasavvuru incelenmiştir. İnsan; bilen, irade eden, değerleri kavrayan, fiil işlemeye güç yetiren ve dinî-ahlâkîteklife muhatap olan bütüncül bir varlık olarak tanımlanmaktadır. İnsanın sorumluluğunun anlamlı olabilmesi için fiilden önce kudret ve irade sahibi olması ge­rektiği savunulmaktadır. Bu nedenle insan, davranışlarının gerçek faili olup tercihlerinin ahlâkîsonuçlarını üstlenmektedir. Araştırmanın son bölümünde Allah-insan ilişkisinin ahlâkî, toplumsal, doğal ve ferdîboyutları incelenmiştir. Tevhid, adalet, emir bi’l-ma‘rûf ve nehiy ani’l-münker, va‘d ve vaîd, insan fiilleri, kader, rızık, ecel, kötü­lük, elem, mârifetullah, dua, tövbe ve şefaat gibi konular bu çerçevede değerlendirilmiştir. Nitel literatür taraması, metin analizi, yorumlama ve karşılaştırma yöntemlerinin kullanıldığı çalışma, KâdîAbdülceb­bâr’ın teolojik antropolojisinde insanın Allah’tan bağımsız olmadığını; ancak özgür, etkin ve sorumlu bir özne olarak kabul edildiğini ortaya koymaktadır. Böylece Allah-insan ilişkisinin ilâhîadalet, özgür irade ve ahlâkîsorumluluk temelinde kurulduğu sonucuna ulaşılmaktadır.